اطراف كعبه همه مشغول طواف و نماز و . . . امام باقر - عليه السلام - به ابو بصير فرمود : چنين نيست . ابو بصير ! جلوبيا . ابو بصير به امام - ع - نزديكتر شد . امام - عليه السلام - دست مبارك خود را به چشم ابوبصير گذاردند وى ناگهان صحراى وسيعى را ديد كه بسيارى از موجودات آن صحرا حيوان بودند . آن گاه حضرت فرمودند : « ما أقل الحجيج و اكثر الضجيج ! » ابو بصير ! حاجيان كم هستند و ناله و فرياد و سر و صدا زياد . مسألهء حركت جوهرى در موجودات و مسألهء جسمانيةالحدوث و روحانيةالبقاء بودن « 1 » نفس ، كه دو مسألهء فلسفى است ، در باب اخلاق تحوّلات بسيارى به همراه دارد . اين دو مطلب بسيارى از مسائل اخلاقى را دگرگون مىكند . صورت واقعى حجّ ، سيرت واقعى و حقيقت زائر را مىسازد . حقيقت هر كسى را عقايد و اخلاق و اعمال و نيّات او مىسازد . حجّ انسان‌ساز است و اگر كسى حاجى راستين و واقعى نبود انسان نيست . ساير دستورات دين ؛ مانند نماز و روزه نيز ، همانند حج انسان‌سازند و اگر كسى به حقيقت نماز و به سرّ روزه راه نيابد از انسانيت سهمى ندارد . صورتش صورت انسان و سيرتش سيرت حيوان است ؛ على - عليه السلام - فرمود : « فالصورة صورة انسان و القلب قلب حيوان . » « 2 » قلب يعنى حقيقت آدمى و آن لطيفهء الهى است . « 3 » و روح روح حيوانى

--> ( 1 ) - مبدأ و معاد ، آيت اللَّه جوادى آملى ، ص 193 ( 2 ) - نهج البلاغه صبحى صالح ، خطبه 87 ( 3 ) - به شرح توحيد صدوق قاضى سعيد قمى ، ج 2 ، رجوع شود .